Ở xã Khúc Thừa Dụ, người dân vẫn quen nhắc đến các công trình tiêu biểu gắn với chiều sâu lịch sử và đời sống tinh thần của quê hương như: Đền thờ Khúc Thừa Dụ, đình Cúc Bồ, đình Bồ Dương và Chùa Sùng Ân. Nếu đền và đình mang đậm dấu ấn thờ thành hoàng, tiền nhân, thì chùa Sùng Ân lại là không gian trầm mặc, cổ kính, nơi lắng đọng những giá trị văn hóa, lịch sử, tâm linh kéo dài suốt hơn bảy thế kỷ.
Chùa Sùng Ân nằm giữa làng Đông Cao, khuất sau những rặng cây cổ thụ. Không ồn ào, không phô trương, ngôi chùa cổ dường như tách khỏi nhịp sống hối hả bên ngoài. Nhưng chính sự lặng lẽ ấy lại làm nên sức hút rất riêng, sức hút của chiều sâu thời gian.
Theo các nguồn tư liệu lịch sử, thư tịch và truyền thuyết địa phương, chùa được khởi dựng từ thế kỷ XII, thời Lý, thuộc Thiền phái Trúc Lâm – dòng thiền mang bản sắc Phật giáo thuần Việt. Qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn, chùa vừa là nơi thờ Phật, vừa là chốn nương tựa tinh thần của người dân trong những giai đoạn nhiều biến động lịch sử.
Bia ký tại chùa cho biết nơi đây thờ Huyền Quang, vị Tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm do Trần Nhân Tông sáng lập. Đây là một trong những giá trị đặc biệt, hiếm gặp ở các ngôi chùa làng trong khu vực. Năm 1974, chùa Sùng Ân được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc.
Điểm làm nên sự khác biệt của chùa Sùng Ân không chỉ nằm ở niên đại hay giá trị lịch sử, mà còn ở kho tàng cổ vật gần như còn nguyên vẹn. Hiện nay, chùa vẫn lưu giữ 30 pho tượng Phật cổ bằng gỗ, có niên đại từ thời Lý. Các pho tượng được tạo tác bằng gỗ mít, sơn son thếp vàng, đường nét tinh xảo, thần thái sinh động, gần với hình dáng con người thật. Bên cạnh đó là bệ đá hoa sen hình lục giác có niên đại từ thế kỷ XV, cây thiên đài đá cao 1,7 mét dựng năm Cảnh Trị 1671, sáu linh vật sấu đá thời Hậu Lê và ba tấm bia đá từ thế kỷ XVII. Tất cả hợp thành một không gian di sản quý hiếm, phản ánh rõ trình độ mỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống tín ngưỡng của cha ông.
Không chỉ là nơi lưu giữ di sản vật thể, chùa Sùng Ân còn gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân Đông Cao. Những ngày rằm, mồng một, lễ Phật Đản, Vu Lan, Tết Nguyên đán…, dòng người lại về chùa dâng hương, cầu an. Nhiều thế hệ đã lớn lên cùng mái chùa, coi đây là điểm tựa tinh thần mỗi khi cuộc sống bộn bề. Thế nhưng, cùng với thời gian, ngôi chùa cổ đang phải đối mặt với tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Mái ngói xô lệch, xà gỗ võng, nhiều cột bị nứt, mối mọt; khi mưa lớn, nước dột ngấm vào tường, ảnh hưởng trực tiếp đến hậu cung và hệ thống tượng Phật cổ.
Ông Ngô Văn Đương, Trưởng thôn, Trưởng Tiểu ban quản lý Di tích thôn Đông Cao cho biết: “Nguyện vọng của nhân dân là giữ được cái gốc của ngôi chùa, từ kiến trúc đến tượng cổ. Chúng tôi mong các cấp, ngành sớm quan tâm, có phương án trùng tu, tôn tạo phù hợp để bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hoá lịch sử của Chùa”
Giữa dòng chảy phát triển và đô thị hóa, chùa Sùng Ân vẫn lặng lẽ đứng đó, mang theo ký ức của làng, của vùng đất, của những lớp người đã đi qua. Việc bảo tồn, trùng tu ngôi chùa không chỉ là câu chuyện của một di tích, mà là trách nhiệm chung trong gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương. Bởi khi một ngôi chùa cổ mất đi giá trị nguyên gốc, thứ mất không chỉ là một công trình, mà là một phần ký ức của cộng đồng. Và với chùa Sùng Ân, ký ức ấy vẫn đang cần được gìn giữ, nâng niu để tiếp tục sống cùng hôm nay và mai sau.