Giữa làng quê Bồ Dương, xã Khúc Thừa Dụ, thành phố Hải Phòng, Đình Bồ Dương đã tồn tại hơn 300 năm. Những cấu kiện kiến trúc cổ, các mảng chạm khắc gỗ và những sinh hoạt tín ngưỡng được gìn giữ tại đây lưu giữ nhiều dấu ấn về đời sống văn hóa của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đặc biệt, không gian đình gắn với nghệ thuật múa rối nước Hồng Phong, loại hình nghệ thuật truyền thống đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo tư liệu lưu giữ tại địa phương, Đình Bồ Dương được xây dựng năm Kỷ Tỵ 1689, dưới triều Lê, niên hiệu Chính Hòa. Đình còn được gọi là Đình Đông, bởi công trình quay hướng Đông và nằm ở vị trí trung tâm của làng Bồ Dương.
Đình được bố cục theo hình chữ Đinh, gồm hậu cung, cổ giải và tòa đại bái 5 gian. Hệ thống cột trụ, con đội, giường kèo, tàu bảy được tạo dựng quy mô. Mái đình lợp ngói mũi hài; trên các đầu đao có hình long, phượng, giữa mái có nghê và trên nóc là hình tượng Lạc Long.
Những mảng chạm khắc gỗ là phần đáng chú ý trong kiến trúc đình. Các đề tài Long, Ly, Quy, Phượng; Tùng, Cúc, Trúc, Mai được thể hiện trên nhiều cấu kiện. Một số mảng chạm còn ghi lại những sinh hoạt quen thuộc của cộng đồng làng quê như múa rối nước, đấu vật, đua thuyền.
Qua những hình ảnh được chạm trên gỗ, người xưa để lại không chỉ dấu ấn về kỹ thuật tạo tác mà cả những sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Đây cũng là một trong những giá trị làm nên nét riêng của Đình Bồ Dương.
Phía trước đình là sân rộng, hai bên có các dãy giải vũ. Khu vực phía trước gồm cổng Đông Trù, Tây Trù và tam quan với đại môn cùng hai cổng tả, hữu. Hai bên tam quan là nhị trụ cao, trên đỉnh đắp hình búp lá.
Đình Bồ Dương từng nằm trong một quần thể kiến trúc gồm đình, miếu, văn chỉ, am tự của làng. Qua thời gian và những biến động lịch sử, nhiều hạng mục trong quần thể bị xuống cấp, hư hại.
Năm 1993, Đình Bồ Dương được trùng tu, sửa chữa với sự hỗ trợ của Nhà nước và đóng góp của nhân dân địa phương. Năm 1995, di tích được Bộ Văn hóa - Thông tin quyết định xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Năm 2010, đình tiếp tục được Nhà nước hỗ trợ hơn 10 tỷ đồng để trùng tu, tôn tạo.
Hiện khu di tích có diện tích khoảng 1.783,1 m², nằm ở trung tâm thôn Bồ Dương. Trước đình là tuyến đường liên thôn và nhà thủy đình múa rối nước. Phía đông nam có nhà trưng bày các tích trò, con rối và nhà văn hóa trung tâm của làng.
Không gian tín ngưỡng của làng Đình Bồ Dương còn là nơi người dân gửi gắm đời sống tín ngưỡng qua nhiều thế hệ.
Theo truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, đình thờ tướng Cao Xuân Hựu, người có công phò vua dẹp loạn. Tương truyền, trong thời gian đóng quân tại Bồ Dương, ông cùng quân sĩ tham gia đánh giặc. Sau khi đất nước thanh bình, ông trở về vùng Hồng Châu, mở tiệc khao dân mừng chiến thắng rồi viên tịch tại đất Bồ Dương.
Từ truyền thuyết ấy, ngày 13 tháng 3 âm lịch hằng năm trở thành ngày hội của làng. Người dân tổ chức các nghi lễ rước kiệu, tế thần, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi.
Phần hội có các hoạt động văn hóa dân gian như hát chèo, hát đúm, đánh pháo đất, chọi gà và múa rối nước. Những sinh hoạt ấy tạo nên không khí riêng của lễ hội làng Bồ Dương, đồng thời duy trì sự gắn kết của cộng đồng dân cư với di tích.
Trong số các hoạt động văn hóa tại đây, múa rối nước có vị trí đặc biệt. Nhà thủy đình nằm ngay phía trước khu di tích, tạo nên sự gắn kết giữa không gian đình làng và một loại hình nghệ thuật dân gian đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Theo tư liệu địa phương, nghệ thuật múa rối nước Hồng Phong có từ thời Lê và phát triển mạnh vào thời Nguyễn. Có thời gian loại hình nghệ thuật này bị mai một do chiến tranh và những biến động của đời sống. Năm 1991, cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương khôi phục hoạt động của phường rối.
Các diễn viên, nghệ nhân chủ yếu là người địa phương, trong đó có những người tiếp nối nghề từ các thế hệ trước. Từ những con rối được tạo tác thủ công, phường phục dựng nhiều tích trò cổ như Tễu giáo đầu, Kim Quy đốt lá súy, Bật cờ, Mở lọng, Đấu ngựa cửa Sóc, Múa cô tiên, Múa Rồng, Múa Lân, Múa Rắn, Đấu vật...
Nhiều tích trò phản ánh cuộc sống lao động của người nông dân như cày bừa, tễu tát nước, tễu chăn vịt, quấy bắt cá. Bên cạnh đó là những trò diễn được xây dựng về sau như Lê Lợi hoàn kiếm, hát quan họ trên thuyền, đua thuyền.
Năm 1994, tại Liên hoan Múa rối nước toàn quốc tổ chức ở Hà Nội, Phường múa rối nước Hồng Phong giành Huy chương Vàng với tích trò “Tiếng trống Hạ Hồng Châu”. Sau này, phường thường xuyên tham gia nhiều chương trình, sự kiện văn hóa trong cả nước. Hoạt động biểu diễn phục vụ khách du lịch được duy trì, đưa múa rối nước Hồng Phong đến gần hơn với công chúng ngoài địa phương. Nhà thủy đình tại Bồ Dương trở thành địa điểm biểu diễn, mỗi năm đón hàng nghìn lượt khách.
Nghệ thuật múa rối nước Hồng Phong được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Với người dân địa phương, đây là kết quả của quá trình gìn giữ một loại hình nghệ thuật đã gắn với đời sống làng quê qua nhiều thế hệ.
Đình Bồ Dương hôm nay nằm trong không gian văn hóa có nhiều di tích, di sản của xã Khúc Thừa Dụ. Cùng với Đền thờ Khúc Thừa Dụ, Đình Cúc Bồ, Chùa Đông Cao và các giá trị văn hóa truyền thống khác, di tích tạo nên một hệ thống địa chỉ văn hóa gắn với lịch sử hình thành, phát triển của vùng đất.
Tuy nhiên, giá trị của Đình Bồ Dương trước hết nằm ở chính đời sống của cộng đồng quanh di tích. Lễ hội vẫn được duy trì; những câu chuyện về vị thần được thờ trong đình được kể lại cho thế hệ sau; nghệ thuật múa rối nước được những người dân trong làng tiếp nối.
Bảo tồn di tích vì vậy không dừng ở việc tu bổ một công trình kiến trúc. Cùng với việc bảo vệ các cấu kiện, hiện vật, tư liệu và cảnh quan, việc duy trì lễ hội, truyền dạy các giá trị văn hóa và tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục hoạt động cũng có ý nghĩa quan trọng.
Đó cũng là cơ sở để phát huy giá trị di tích trong đời sống hiện nay, nhất là gắn với giáo dục truyền thống, sinh hoạt văn hóa cộng đồng và hoạt động du lịch phù hợp.
Hơn 300 năm qua, Đình Bồ Dương đã chứng kiến nhiều đổi thay của làng quê. Mái đình, những mảng chạm gỗ, sân đình, nhà thủy đình và những con rối trên mặt nước vẫn gắn với đời sống văn hóa của người dân nơi đây.
Giữ được những giá trị ấy cũng là giữ lại những dấu tích cụ thể về một cộng đồng làng quê đã hình thành, sinh sống và trao truyền văn hóa qua nhiều thế hệ. Trong không gian di sản của xã Khúc Thừa Dụ, Đình Bồ Dương vì thế vẫn giữ một vị trí riêng: một ngôi đình cổ, một không gian tín ngưỡng và cũng là nơi nghệ thuật múa rối nước Hồng Phong tiếp tục được trao truyền.
